Thursday, November 12, 2026

Tại sao thanh thiếu niên Mỹ quên lịch sử và sợ chủ nghĩa yêu nước

Không thể đếm được có bao nhiêu gia đình người Việt đang ở Hoa Kỳ, họ đang giấu đi những tiếng thở dài thất vọng và buồn bã vì con cái họ đã trưởng thành và đạt được thành công ở đất nước xa lạ, với tư duy "tự do, tiến bộ". Thảo Ly —————————————— Lớp học đã bị chiếm dụng: Tại sao thanh thiếu niên Mỹ quên lịch sử và sợ chủ nghĩa yêu nước


Vào năm 1975, cha mẹ chúng tôi rời khỏi nhà cửa, nghĩa trang của tổ tiên họ và lên một chiếc thuyền để ra biển. Họ đang chạy trốn khỏi một chế độ mà họ đã sống cùng, một chế độ mà họ đã chứng kiến trực tiếp, và một chế độ đã chôn cất những người thân yêu của họ vì nó. Gần 50 năm sau, con cháu của họ đã vào các trường đại học danh giá nhất ở Hoa Kỳ, trả hàng trăm nghìn đô la cho học phí, và sau đó trở về nhà để nói với cha mẹ rằng chủ nghĩa xã hội là hợp lý, rằng Hoa Kỳ được xây dựng trên những tội ác, và rằng lá cờ Mỹ treo trước nhà họ thuộc về một tâm trí phát xít.

Người cha ngồi im lặng. Ông không hiểu con mình đã học được những gì trong năm năm đó. Bài viết này được viết dành cho ông, và cho bất kỳ ai vẫn muốn biết tại sao điều đó lại xảy ra. Câu trả lời nằm ở một kế hoạch dài hạn, được vạch ra cách đây nửa thế kỷ, và được thực hiện một cách kiên nhẫn từng năm, từng giáo sư một. Cuộc đấu tranh thông qua các thể chế Vào cuối những năm 1960, phong trào cánh tả mới ở châu Âu và Mỹ đã nhận ra một điều: họ không thể tiến hành một cuộc cách mạng trên đường phố. Người lao động Mỹ không sẵn sàng tham gia cùng họ. Công dân Mỹ vẫn tin vào Chúa, vào gia đình và vào lá cờ. Rudi Dutschke, lãnh đạo của phong trào sinh viên cánh tả ở Tây Đức, đã đưa ra khẩu hiệu "cuộc đấu tranh thông qua các thể chế": thay vì chiếm đoạt nhà nước, hãy ngồi trong các trường học, báo chí và tòa án, và sau đó thay đổi đất nước từ bên trong. Herbert Marcuse, nhà triết học Marxist của trường phái Frankfurt, đã giảng dạy tại Đại học California và cung cấp những hiểu biết lý thuyết. Trong bài tiểu luận năm 1965 của ông "Chấp nhận đàn áp", ông lập luận rằng sự khoan dung nên được dành cho phe cánh tả, trong khi phe cánh hữu không nên được lắng nghe. Ý tưởng này vẫn còn hiện diện trong mọi cuộc biểu tình, nơi các diễn giả bảo thủ bị đuổi khỏi các khuôn viên trường đại học. Thế hệ học sinh phản đối chiến tranh Việt Nam năm đó, những người đã giương cao lá cờ Mặt trận Giải phóng ở Berkeley và Columbia, đã không đi xa. Họ đã đạt được bằng tiến sĩ, trở thành giáo sư, trưởng khoa và ngồi trên các hội đồng tuyển dụng. Mỗi người trong số họ đã tuyển dụng thêm nhiều người giống như mình. 50 năm sau, cuộc thập tự chinh đã đạt được đích đến. Đảng Dân chủ là nơi đạt được thành công này. Các sân đào tạo sản sinh ra cử tri, cử tri bầu chọn các chính trị gia, và các chính trị gia lại đổ ngân sách liên bang trở lại các sân đào tạo. Một vòng lặp khép kín, nuôi dưỡng lẫn nhau trong khi sống. Những con số tự nói lên chúng Mọi người có thể tranh luận về những từ ngữ, nhưng thật khó để tranh luận với những con số. Năm 2018, Giáo sư Mitchell Langbert của Đại học Brooklyn đã kiểm tra mức độ liên kết đảng phái của 8.688 giáo sư tại 51 trường đại học hàng đầu của Mỹ trong lĩnh vực nhân văn. Kết quả: với mỗi 10,4 giáo sư Dân chủ mới, có một giáo sư Cộng hòa. Loại trừ hai trường đại học tư nhân West Point và Annapolis, tỷ lệ là 12,7 trên 1. 39% các trường học không có một giáo sư Cộng hòa nào. Nhân chủng học: 133 đến 1. Truyền thông: 108 đến 0. Một nghiên cứu khác của Langbert và Sean Stevens trong số hơn 12.000 giáo sư ở 31 tiểu bang đã đếm các khoản đóng góp chiến dịch: 2.081 người đã quyên góp cho các ứng cử viên Dân chủ, chỉ có 22 người cho Đảng Cộng hòa. Tỷ lệ là 95 trên 1. Tại Harvard, trường đại học lâu đời nhất thế giới, một cuộc khảo sát năm 2023 của tạp chí Harvard Crimson cho thấy hơn 77% các giáo sư thuộc các khoa Nhân văn và Khoa học Tự nhiên tự nhận mình là cánh tả, trong khi dưới 3% tự nhận mình là cánh hữu bảo thủ. Năm 2026, hơn 60% các giáo sư được khảo sát phản đối bất kỳ nỗ lực nào nhằm tuyển dụng thêm các giáo sư cánh hữu bảo thủ. Trong số số ít giáo sư cánh hữu còn lại, 45% cho biết họ thường xuyên hoặc luôn phải giữ im lặng về chính trị trước mặt đồng nghiệp. Một ngôi trường nơi những người bảo thủ phải giữ im lặng để giữ cho chiếc bát ăn không bị đổ đã được biến thành một chủng viện, và giáo sư trở thành một nhà thuyết giáo. DEI, CRT và lịch sử được viết lại Khi họ đã kiểm soát được đội ngũ giảng viên, phe cánh tả bắt đầu viết lại lịch sử. Năm 1980, Howard Zinn xuất bản cuốn "Lịch sử của một dân tộc Hoa Kỳ". Trong cuốn sách này, nước Mỹ hiện lên như một chuỗi các tội ác liên tiếp: diệt chủng, nô lệ, chủ nghĩa đế quốc. Những Người Khai Quốc chỉ là những người giàu có và quan tâm đến việc duy trì quyền lực giai cấp. Cuốn sách đã bán được hơn hai triệu bản và được sử dụng trong vô số lớp học. Vào năm 2019, tờ New York Times đã công bố Dự án 1619, trong đó lập luận rằng Hoa Kỳ thực sự được thành lập vào năm 1619, năm mà những con tàu nô lệ đầu tiên đến Virginia, và một trong những lý do chính dẫn đến Cách mạng năm 1776 là để bảo vệ chế độ nô lệ. Năm nhà sử học hàng đầu, bao gồm Gordon Wood và James McPherson, cả hai đều là người đoạt giải Pulitzer, đã viết thư phản đối lập luận rằng điều đó là không chính xác trong hồ sơ lịch sử. Tờ báo chỉ thực hiện một vài chỉnh sửa. Dự án vẫn được đưa vào hàng ngàn lớp học. Lý thuyết Chủng tộc Phê phán (CRT), hay lý thuyết chủng tộc phê phán, thực hiện một bước đi bổ sung: chia xã hội thành những kẻ áp bức và những người bị áp bức dựa trên màu da. Đây là công thức của Marx cho cuộc đấu tranh giai cấp, chỉ thay thế từ "tầng lớp tư sản" bằng từ "da trắng". Sau đó còn có DEI, viết tắt của Sự đa dạng, Bình đẳng và Hòa nhập. Nhiều trường học, chẳng hạn như Đại học California tại Berkeley, từng đánh giá các tuyên bố về sự đa dạng của ứng viên xin việc trước khi xem xét bằng cấp chuyên môn của họ. Một nhà toán học tài năng nhưng không đọc tài liệu về DEI có thể bị loại ngay trong vòng đầu tiên. Người Việt Nam chúng ta đã từng chứng kiến cảnh tượng này: dưới chế độ cộng sản, xuất thân quan trọng hơn tài năng. Vào năm 2023, Tòa án Tối cao đã phán quyết trong vụ kiện Sinh viên nhập học công bằng (SFFA) chống lại Harvard, tuyên bố rằng việc tuyển sinh dựa trên chủng tộc là vi hiến. Hồ sơ vụ án cho thấy rằng sinh viên châu Á đã bị hệ thống đánh giá điểm "tính cách" thấp hơn một cách có hệ thống. Những trẻ em của những người tị nạn Việt Nam, những người học tập cả ngày lẫn đêm, đã bị phạt vì màu da của chúng. Một thế hệ không sợ chủ nghĩa cộng sản. Kết quả của nửa thế kỷ đó được thể hiện rõ ràng trong các cuộc khảo sát. Năm 2020, Quỹ Tưởng niệm Nạn nhân Cộng sản tại Washington, D.C., cùng với công ty YouGov, đã hỏi ý kiến của người Mỹ ở mọi lứa tuổi. Bốn mươi chín phần trăm thế hệ Z có thái độ tích cực đối với chủ nghĩa xã hội. Ba mươi phần trăm có thái độ tích cực đối với chủ nghĩa Marx. Hai mươi tám phần trăm có thái độ tích cực đối với chủ nghĩa cộng sản. Mười sáu phần trăm tin rằng chủ nghĩa cộng sản công bằng hơn chủ nghĩa tư bản và xứng đáng được thử nghiệm tại Hoa Kỳ. Cuộc khảo sát trước đây cho thấy thế hệ Z có nhiều khả năng tin rằng khủng bố đã giết chết nhiều người hơn chủ nghĩa cộng sản trong sáu mươi năm qua. Một trong bốn người Mỹ cho rằng Đức Quốc xã đã giết chết nhiều người hơn Liên Xô. Và chính những người trẻ tuổi này cũng nói rằng các giáo viên của họ đã giới thiệu cho họ về chủ nghĩa cộng sản một cách tích cực, từ trung học phổ thông đến đại học. Hơn 100 triệu sinh mạng đã mất. Nạn đói ở Ukraine. Cách mạng văn hóa. Các “Vùng chết” ở Campuchia. Các trại phục hồi chức năng. Nghĩa trang tập thể ở Huế trong dịp Tết Nguyên đán của Năm Hổ. Hàng trăm nghìn người tị nạn vứt xác xuống Biển Đông. Những sự kiện này có thật, có ảnh chụp và có nhân chứng còn sống, nhưng các sinh viên tốt nghiệp đại học Mỹ chưa bao giờ nghe nói về chúng, hoặc họ dường như đã nghe như những câu chuyện cũ. Một quốc gia quên đi những gì mà những người Cộng sản đã làm sẽ một ngày nào đó được chào đón vào ngôi nhà. Nhân dân Việt Nam biết rõ điều này hơn bất kỳ ai khác, bởi vì chúng ta đã phải trả giá cho cả một đất nước. Khi yêu đất nước của mình được gọi là chủ nghĩa phát xít Bước cuối cùng của việc tẩy não là khiến những người trẻ cảm thấy xấu hổ về quê hương của chính họ. Theo Gallup, nhìn chung, các cuộc khảo sát từ năm 2021 đến 2025, chỉ có 41 phần trăm thế hệ Z cho biết họ vô cùng hoặc rất tự hào khi là người Mỹ. Năm 2001, con số quốc gia là 87 phần trăm. Làm sao một thế hệ được nuôi dưỡng trong các trường học dạy rằng Mỹ là một tội ác có thể tự hào về điều đó? Trong các lớp học ngày nay, việc nói "Nước Mỹ trước" được coi là phân biệt đối xử. Việc treo cờ, hát quốc ca, đặt tay lên ngực được coi là dấu hiệu của chủ nghĩa dân tộc cực đoan. Việc ủng hộ biên giới được kiểm soát được gọi là phân biệt chủng tộc. Việc bỏ phiếu cho Donald Trump được gọi là phát xít. Từ "phát xít" được sử dụng quá nhiều đến mức mất đi tất cả ý nghĩa, trở thành một nhãn dán áp dụng cho bất kỳ ai không tuân theo mệnh lệnh. Những người tị nạn Việt Nam nghe thấy từ đó và thấy nó quen thuộc. Ngày xưa, những người Cộng sản cũng gọi tổ tiên của chúng ta là "kẻ phản bội", "con rối đế quốc", và "những người phản động". Họ sẽ dán nhãn cho họ trước, sau đó tước đoạt quyền được nói và di chuyển, và cuối cùng đưa họ vào các trại giam. Đó là cùng một kịch bản cũ rích, chỉ với những diễn viên mới. Tình yêu nước của những người Mỹ bình thường, những người lao động ở Ohio, những người lính ở Texas, những người mẹ ở Florida, là cảm giác tự nhiên của con người đối với đất nước đã mang lại cho họ tự do. Chính tình yêu nước này đã đưa gần ba triệu lính Mỹ đến Việt Nam để chiến đấu chống lại những người cộng sản, và đã mở ra cánh cửa để chào đón những người tị nạn Việt Nam của chúng ta. Tối nay, khi con cái hoặc cháu của bạn ở độ tuổi đại học về nhà ăn tối, xin đừng cãi vã. Hãy lấy ra một bức ảnh cũ. Bức ảnh chiếc thuyền nhỏ chật kín người, bức ảnh ông nội trong bộ quân phục, và tờ giấy đã phai màu từ trại phục hồi chức năng. Hãy nói với chúng tại sao chúng được sinh ra ở California, ở Houston, thay vì trong một con hẻm ở Sài Gòn dưới lá cờ đỏ. Hãy đọc cho chúng nghe tên của những người chưa bao giờ đến được bờ biển. Một giáo sư có bốn năm kinh nghiệm. Các bậc phụ huynh có cả một đời kinh nghiệm. Lịch sử mà nhà trường không dạy, gia đình chúng ta phải dạy. Nếu chúng ta vẫn im lặng, những người đã hy sinh sẽ lại chết, lần này trong ký ức của con cháu chúng ta.
ST Ngày 11 tháng 11 năm 2026

Thursday, September 17, 2026

Nỗi Buồn Mùa Thu - Phạm Tín An Ninh

 

Có lẽ những chiếc lá mùa thu đã nhuộm vàng phần lớn thi ca nhân lọai. Và dường như nếu không có mùa thu thì những cuộc tình sẽ không còn lãng mạn, thế gian này sẽ không có mặt của thi nhân. Ông Văn Cao đã khởi đầu sự nghiệp của mình bằng "Buồn Tàn Thu" để rồi cuộc đời của người nghệ sĩ tài hoa này cũng tàn theo Giai Phẩm Mùa Thu (trong Nhân Văn Giai Phẩm).

Ông mất đi trong cảnh khôn cùng để lại cho đời một kho tàng âm nhạc quí giá, cùng sự thương tiếc ngậm ngùi và bao điều suy ngẫm. "Cây đại thụ" Phạm Duy phỏng theo một bài thơ Tây, phổ bản "Mùa Thu Chết". Ở Việt nam ta, nếu "con nai vàng ngơ ngác đạp trên lá vàng khô" đã làm nên Lưu Trọng Lư, thì bên Tây "Les Feuilles Mortes" đã khắc sâu tên tuổi Jacques Prévert trong lòng những người mê thơ, yêu nhạc.

Riêng cái thằng vừa nhà quê vừa ít chữ như tôi dĩ nhiên không thể nào làm nổi một câu thơ và cũng chẳng mò ra được một nốt nhạc, vậy mà tâm hồn lại rất dễ bị đắm chìm trong những lời thơ tiếng nhạc - đặc biệt có Mùa Thu trong đó.

Nhưng trong tất cả những tác phẩm có bóng dáng Mùa Thu trên thế gian này, cái bài làm tôi xúc động nhất, thuộc lòng từ thời tấm bé, không phải là thơ, là nhạc, của ta hay tây, mà lại là một bài văn xuôi rất... học trò của ông Thanh Tịnh.

"Hằng năm cứ vào cuối thu, lá ngoài đường rụng nhiều và trên không có những đám mây bàng bạc, lòng tôi lại nao nức những kỷ niệm hoang mang của buổi tựu trường. Tôi quên thế nào được..


Buổi mai hôm ấy, một buổi mai đầy sương thu và gió lạnh, mẹ tôi âu yếm nắm tay tôi dẫn đi trên con đường làng dài và hẹp..."


Không biết ngày ấy ông Thanh Tịnh ở tận nơi đâu, mà sao cái cảnh ngày đầu tiên ông đi học giống tôi như đúc. Tôi cũng được mẹ nắm tay dẫn đi trên con đường làng Phú Hội, cũng vào một buổi sáng có (một chút) sương thu và gió lạnh.

Một năm sau mẹ tôi qua đời, bỏ lại tôi một mình đi trên con đường dài và hẹp đó với bóng dáng yêu dấu của bà. Rồi cũng một năm sau nữa, cha tôi đang dạy học ở trường Pháp Việt thì bị Việt Minh bắt đưa ra Liên Khu Năm làm "công tác xóa nạn mù chữ". Tôi trở thành thằng bé mồ côi, phải về ở với ông bà nội. Mỗi ngày tôi vẫn đi trên con đường làng ấy, nhưng bây giờ tôi đến trường cùng một đám anh em bà con trạc tuổi.

Sau này, trong đám học trò dưới mái trường làng ngày ấy có vài thằng lên núi đi làm... kách mệnh, có đứa sớm thành liệt sĩ; nhiều đứa làm quan làm lính cộng hòa, cũng có lắm thằng đuợc Tổ Quốc Ghi Ơn; đám còn lại là nông dân năm tháng soi mặt với ruộng đồng, nhưng cũng có thằng trở thành giáo sư, bác sĩ, lấy vợ rồi đóng đô luôn ở chốn thị thành, chỉ lâu lâu dắt díu nhau về thăm làng cũ.

Vậy mà cái tình đồng môn của thời thơ ấu đó lại keo sơn gắn bó đến không ngờ. Mấy ông nông dân có con cháu đi lính, được mấy ông bạn nhà binh nhận về đơn vị chở che, xuống thành phố đi học có mấy ông bạn thầy giáo hướng dẫn lo trường lo lớp, nơi ăn chốn ở; đau bệnh thì có mấy thằng bác sĩ chăm sóc thuốc men, xin vào nhà thuơng miễn phí. Mấy thằng làm quan lâu lâu về quê chở cả đám nông dân ra thành phố tập tễnh ăn chơi cho biết cái sự đời. Quân với dân còn hơn cả cá với nước.


blank


Rồi đùng một cái, tháng 4/75, bão tố bất ngờ ập xuống, kéo theo cơn lốc đổi đời bi thảm: Mấy ông bạn trên núi nghênh ngang về nắm chính quyền, mấy ông nông dân vốn bao năm an nhàn với đồng áng bây giờ lại được mấy ông bạn chính quyền ưu ái lấy hết ruộng đất đưa vào hợp tác xã, giúp những thằng bạn cũ sớm trở thành vô sản, hầu cùng nhau "tiến nhanh tiến mạnh tiến vững chắc" lên thế giới đại đồng (!).

Mấy ông lính, ông thầy, ông bác sĩ tự dưng trở thành "những con nai vàng ngơ ngác", cuốn gói về quê nương náu để đợi chờ số phận, lại được mấy ông bạn nông dân ngày trước cho gạo cho tiền, chí ít cũng đãi đằng được một chầu thịt gà rượu đế, tiễn đồng môn cũ đi vào "trường cải tạo". Một ít vào trường sơ cấp, trung cấp trong nam, số còn lại được ưu ái ra trường cao cấp tận vùng núi rừng Việt Bắc.

Sau sáu, tám, rồi mười năm, thằng nào còn sống mang tấm thân tàn tạ ra tù, kẻ thì vượt biển, người thì đi diện HO, lưu lạc tha phương, bỏ lại sau lưng con đường quê, ngôi trường làng cũ với biết bao kỷ niệm êm đềm. Đất khách gặp nhau, chỉ còn biết vỗ vai an ủi:


Tuyển tập những hình ảnh động đẹp về mùa thu


Qua cơn mờ mịt binh đao

đứa còn đứa mất ba đào tang thuơng

Lạc loài trên chính quê hương

thôi thì gió cuốn mười phương cũng đành

 Định cư xong, lo góp tiền gom bạc gởi về cứu đói mấy ông bạn nông dân, bây giờ đã bạc cả mái đầu mà còn trắng cả đôi tay. Còn mấy ông bỏ trường lên núi hồi còn son trẻ bây giờ phục viên về nằm nghỉ mát, mỗi ngày uống trà ngắm mấy cái "bằng khen", mấy cái huy chương "dũng sĩ" treo tòn ten trên vách mà ngẫm nghĩ con đường cách mệnh đã bỏ gần cả một đời theo đuổi mà sao cái làng quê của mình vẫn cứ xác xơ và những bạn bè ấu thơ giờ thì đã chết hoặc điêu linh tan tác.

Rồi cũng vào một mùa thu, từ đất khách tôi về lại quê hương. "Mùa thu năm ấy tôi ra đi, mùa thu này nữa tôi... trở về". Khoảng cách giữa hai mùa thu... vậy mà cũng đã hai mươi năm.


Tôi về để tìm lại ngôi mộ của cha tôi được mấy người bạn tù chôn cất sơ sài trên núi bên ngoài trại cải tạo Đá Bàn. Ông đã chết sau hơn một năm bị giam trong trại tù này, cũng vào một ngày cuối thu ảm đạm. Tôi nhờ người cải táng, đưa ông về nằm bên cạnh mẹ tôi và ông bà nội trong nghĩa trang gia tộc.

Tôi đi một vòng thăm lại làng xưa. Cái làng Phú Hội của tôi một thời đông vui giàu có như cái tên gọi, bây giờ sao trở nên vắng vẻ điêu tàn. Đám bạn bè cũ bây giờ chẳng còn mấy đứa, thằng chết, kẻ ra đi, gởi thân khắp bốn phương trời.

Hôm nay, tôi lại đi trên con đường làng cũ, vẫn con đường dài và hẹp mà ngày xưa mẹ tôi âu yếm dắt tay tôi tới lớp. Hôm nay cũng có nhiều sương thu và gió lạnh, tôi đi một mình trơ trọi, chỉ còn đâu đây bóng dáng, tiếng nói tiếng cười của đám bè bạn ngày xưa rì rào trong gió. Tôi chợt nhớ tới bài thơ của một ông bạn già thân thiết:

Tôi về đứng trước ngôi trường cũ

nhìn xuống làng xưa chạnh nỗi niềm

nhấp nhô những mái nhà rêu phủ

thương hải tang điền mấy biến thiên

Tôi về xuôi một dòng sông chảy

con nước vô tình lặng lẽ trôi

hiểu nghĩa cuộc đời đành không thể

hai lần tắm ở một dòng thôi

- Tôi về - có phải sông về biển

sao nghe từng con sóng não nề

như thể bây giờ là cổ tích

tôi về - chỉ gặp lại mình... tôi

Bây giờ nhờ tiền tài trợ của mấy ông tư bản, nên ngôi trường vừa được xây cất lại khang trang. Có lẽ học sinh cũng vừa mới tựu trường, nên cờ xí khẩu hiệu còn đỏ cả sân trường. Cái trường mang tên làng Phú Hội ngày xưa bây giờ đã được đổi tên thành "Trường PTCS Lê văn Tám".

Nhìn các em bé sắp hàng vào lớp mà lòng tôi cứ bâng khuâng. Không phải vì vừa mới tìm lại được bóng dáng của mình ngày trước, mà vì thấy thương và tội nghiệp cho các cháu học trò. Không biết mỗi ngày phải học thuộc lòng những bài "thơ trong tù"của bác, thơ "Khóc ông Lê Nin" của nhà thơ lớn Tố Hữu, có bao nhiêu em đã "từ ấy trong tôi bừng nắng hạ, mặt trời chân lý chói qua tim" (thơ T.H), và liệu các em có còn nhớ đuợc cái bài văn xuôi "hằng năm cứ vào cuối thu, lá ngoài đường rụng nhiều và trên không có những đám mây bàng bạc..." hồn nhiên và dễ thương của ông Thanh Tịnh mà thế hệ cha ông ai cũng nằm lòng?

Các em có xót xa khi biết trường của các em mang tên "anh hùng Lê văn Tám" mà các em được dạy như là một tấm gương, lại là một người không hề có thật, mà chỉ là nhân vật trong phim truyện của đạo diễn Phan Vũ (xem Báo Thế Giới - Hà Nội số 39 (154) ngày 27.09.04 trang 22-23, website Talawas ngày 11.10.04 / Quang Hùng, đài BBC chương trình ngày 15.10.04)

Rồi mới đây bà hiệu trưởng Trần Thanh Vân đầy quyền uy (dưới những ô dù) kéo theo một nhóm thầy cô vây cánh của trường chuyên Lê Quí Đôn nào đó ở "thành phố mang tên bác" thản nhiên lấy tiền đô la, làm hồ sơ ma nhận cả một đám học trò dốt nát, con cháu của những đại gia và các ngài quan lớn (trong đó có con trai của đồng chí chánh thanh tra sở giáo dục thành phố) vào ngôi trường chuyên một thời có tiếng.

Tội nghiệp, chẳng lẽ mới lớn lên, các em đã phải học những điều gian dối, và tương lai các em sẽ ra sao với một nền giáo dục và văn hóa "phong bì"?

Cũng may mà các em còn bé và ở tận một vùng quê, nên không biết nhiều về đạo đức của các nhà "mô phạm", những "nhất tự vi sư bán tự vi sư" một thời được dân chúng trải chiếu hoa mời ngồi dưới mái đình làng.

Ngoài Hà Nội, có lẽ vì thành phố thủ đô trữ tình với mùa thu và hương hoa sữa, nên ông thầy già trưởng khoa Đỗ Tư Đông "khả kính" ở trường Cao đẳng Truyền Thanh Truyền Hình nhà nước "lấy điểm gạ tình" một số nữ sinh viên. Thầy chỉ cho điểm cao khi nào trò hoàn thành nhiệm vụ "trả bài" cho thầy trong khách sạn!


Dưới cái tỉnh Bình Phước mới toanh, nên thầy Lê Hoàng Sang, hiệu trưởng trường Lê văn Tám (lại Lê Văn Tám!) cũng vừa làm một điều vô cùng tân tiến: bắt các cô giáo chưa chồng phải uống rượu cùng các quan lớn địa phương, bất kể trưa chiều hay trước giờ lên lớp. Nếu lỡ gọi các quan già bằng "chú" mà không phải bằng "anh" thì bị thầy hiệu trưởng nạt nộ đòi kỷ luật.

Mới đây trên đài BBC, ông Tạ Phong Tần, cán bộ sở thuơng Mại Du Lịch Bạc Liêu, sau một khóa được đào tạo tại chức, đã công khai tuyên bố: "Không ít tiến sĩ, thạc sĩ là những người biết diễn đạt những điều đơn giản trở thành khó hiểu hoặc không ai hiểu nổi." (nguyên văn)

Cầu mong cho các em học trò nhỏ ở quê tôi không nghe được mấy cái tin "vui" này đăng đầy trên báo mỗi ngày, để còn thấy mùa thu trên quê nghèo vần còn một chút thơ mộng dễ thương.

Trước khi rời khỏi quê hương, tôi ghé lên thành phố thăm thằng bạn học cũ, trước tháng 4/75 là một giáo sư toán-lý-hóa nổi tiếng của một trường trung học lớn. Bây giờ ngồi bán thuốc lá ở vỉa hè.

Con cái nó cũng đã nghỉ học từ lâu để lăn vào cuộc sống, nên mấy cái bằng cử nhân toán từ cái thời 63-64 chỉ còn cùng để... gói thuốc lá. Bỗng dưng tôi nhớ tới bài thơ của một ông nhà thơ nào đó trong nước mà lòng thấy ngậm ngùi.
 

blank


"Thầy có nhớ con không...?"

Tôi giật mình nhận ra người đàn ông áo quần nhếch nhác

người đàn ông gầy gò ngồi sau tủ thuốc ven đường.

"Thầy còn nhớ con không...?"

Câu lặp lại rụt rè rơi vào im lặng

hoa phượng tháng Năm rơi đầy vỉa hè

rụng xuống trên vai người thầy học cũ

"không... xin lỗi.. ông lầm...

Tôi chưa từng dạy học

Xin thối lại ông tiền thuốc... cám ơn!"

Cuộc sống cho ta nhiều quên, nhớ, vui, buồn

Thầy học cũ mười năm không lầm được

Thầy học cũ ngồi kia giấu mình sau tủ thuốc

giấu mình sau hoa phượng rụng buồn tênh.

Con biết nói gì hơn, đứa học trò tôn sư

người Thầy cũ lại chối từ kỷ niệm,

chối từ những bài giảng dạy con người đứng thẳng,

biết yêu anh em - đất nước - xóm giềng.

Đứa học trò vào đời với trăm nghìn giông bão,

Bài học ngày xưa vẫn nhớ mãi không quên.

Bên hè phố im lìm,

vành nón sụp che mắt nhìn mỏi mệt.

Câu phủ nhận phải vì câu áo rách

trước đứa học trò quần áo bảnh bao?

Tôi ngẩn ngơ đi giữa phố xá ồn ào,

những đứa trẻ con tan trường đuổi nhau trên phố.

Mười năm nữa đứa nào trong số đó,

sẽ gặp thầy mình như tôi gặp hôm nay?

 Ngày rời khỏi quê hương, ngồi trên máy bay nhìn xuống, mùa thu Sài gòn không có lá vàng rơi, cũng không có con nai vàng nào ngơ ngác, mà sao tôi thấy như vàng cả không gian, ảm đạm cả đất trời.

Tôi bỗng ngộ ra một điều ngộ nghĩnh: Đâu phải chỉ có mấy ông nhà thơ, mấy ông nhạc sĩ mới nhuộm buồn được mùa Thu, mà có những "đỉnh cao" đang ngự trị trên quê hương tôi, dù chẳng có một chút xíu tâm hồn nào, có khi không có cả quả tim, cũng có thể làm cho mùa thu quê tôi... buồn chết được.

Phạm Tín An Ninh 

Tuesday, September 8, 2026

Tháng Tư 75

Thời gian tháng Tư 75 của tôi kết thúc sớm hơn ý nghĩ. Mới trước đó 2 hôm, tôi còn nhận được lệnh ra Tuy Hoà để xem việc di tản trên liên tỉnh lộ 7B diễn tiến ra sao. Một mình trên chiếc Jeep, có một tài xế và một hiệu thính viên truyền tin đi theo, thầy trò chúng tôi giao số mệnh cho sự rủi may dọc đường. Vũ khí trang bị chỉ gồm một khẩu súng colt 45, một M-16 và một khẩu chống tăng M-72 chưa giương. Phương tiện liên lạc là một máy G-105, mà chúng tôi thời ấy gọi đùa là "ông già cứng cựa", vì công suất rất mạnh, liên lạc trực tiếp với bộ Tổng tham mưu (TTM) mà không sợ địch xen vào nghe ngóng.

Trời tháng 4 nắng gắt, cái nóng hun hút như muốn thiêu mặt đường cho nhựa chảy nhão rạ. Hành trình suốt từ quốc lộ 1 Nha Trang trở lên hướng bắc, chắc chỉ còn có mình xe tôi chạy đơn độc, vì tất cả các xe khác, cả quân sự lẫn dân sự, đều đang ùn ùn kéo nhau từ ngược hướng chạy về. Thấy cảnh loe hoe của mấy thầy trò tôi đang lần mò đi về vùng di tản, ai nấy cũng thương nên đều giơ tay la lối chặn ngăn: trời ơi, người ta bỏ đi ráo mà còn loạng quạng về đó làm gì, trở ngược đầu xe lại đó. Tôi cám ơn cho những tấm lòng thương mến, song nhiệm vụ chưa tròn làm sao dám bỏ ngang.

Xe qua đèo Cù Mông, gặp một tay cầm khẩu M-14 cưa báng, mặt mày đỏ gay, giơ tay chặn lại. Thời buổi nhố nhăng, ai biết ai ra sao mà dám quyết định cho mình. Nhưng chạy vượt qua chắc không khỏi xe bị lật nhào vì tràng súng dữ, nên tôi dặn dò người trên xe chuẩn bị xem sao. Xe dừng. Người chặn mặc quần áo Biệt động quân, không cấp bậc, không mũ. Vừa nhìn thấy huy hiệu cấp trên cổ áo tôi, anh ta đã mở giọng bô bô: Anh Hai, đm, từ đêm qua bị liệng vô nằm ở xó đèo Cổ Mã này, lệnh lạc không rõ ràng chi cả. Tinh thần anh em chẳng còn chút gì muốn ở lại đối đầu, nên đàn em say khướt. Anh Hai cho em theo nhờ qua đèo, coi còn quán nào mở cửa, xuống uống tiếp, kẻo lỡ rồi toi mạng, chưa xỉn, uổng công. Sẵn dịp xin Anh Hai tặng chút đỉnh uống tiếp.

Tôi xoay nhanh ý nghĩ trong đầu, rồi ngầm đưa mắt cho tay đàn em hiệu thính sau lưng. Tôi dịch vào nửa ghế, chia cho tay chặn đường ngồi cạnh. Tôi liếc thấy tay đàn em của tôi đã cầm lên cây M16 và đồng thời cũng để ý hắn đã kéo khẩu M-72 sát vào người. Tôi lệnh cho tài xế tiếp tục chạy. Xe lên đèo, xé gió càng nghe cái nóng ngột ngạt hơn. Thỉnh thoảng nghe hây hây có một cơn lay nhẹ nhưng không đủ đưa chút thoáng mát vào người.

Người xin đi nhờ xe vẫn lải nhải nói đủ thứ chuyện. Hắn ta xưng là thiếu úy của toán nằm phục quân tại đây. Hắn say quá, nói năng líu ríu, nhưng tay thì vẫn lăm lăm khẩu M-14 bên người. Hắn chửi thề về một lệnh lạc nào đó khiến hắn nằm lo suốt từ buổi tối hôm qua. Tôi móc hết các túi, dồn khoản tiền còn lại đưa cho hắn. Đến chân đèo, thấy một quán bên đường còn bày mấy chai Con Cọp bia cao, hắn hối xe ngừng lại cho hắn xuống. Thầy trò tôi tiếp tục chạy ra Tuy Hoà. Cầu Đông Tác chật kín xe, người bên phiá xuôi Nam, còn phiá lên Bắc thì rộng thênh thang không có ai đi cả.

Qua con đường Trần Hưng Đạo lặng lẽ, của nhà đóng kín hai bên, chúng tôi vào tiểu khu Phú Yên trình diện. Tôi chuyển lại lệnh của Bộ TTM để xin Tiểu Khu chỉ thị tôi phải đi tới đâu. Đại Tá Gia, tỉnh trưởng và Trung Tá TMT đứng ở bậc thềm toà tỉnh, nhưng không nói cho tôi một lệnh rõ ràng nào cả. Ông chỉ dặn tôi: Anh nhận lệnh ra sao thì cứ thi hành như Bộ TTM chỉ thị. Còn bây giờ thì tôi chẳng còn đầu óc nào để giúp đỡ cho anh. Anh qua bên phi trường Đông Tác hoặc tìm đường chạy lên phiá sông Pa coi tình hình ra sao, tiện thể coi đoàn xe di tản về được chừng nào. Hay nếu anh muốn nhận lệnh xa hơn thì anh có thể xuống hầm chỉ huy hỏi ông tướng Cẩm còn chờ nghe tin tức ở đó. Vừa nói, ông vừa chỉ tay về phiá hướng xuống hầm.

Tôi chào ông và thầy trò ra xe chạy qua phiá phi trường. Qua đồn Quân cảnh vắng hoe, nóc nhà thờ Tuy Hoà như nằm co ro chờ một sự gì sắp xảy đến, xe chúng tôi chạy lẻ loi, dọc dài theo con phố đìu hiu. Đến phi trường Đông Tác, cảnh thảm thê hiện rõ ngời ngời. Sân bay vắng ngắt, đường băng lót vỉ sắt như bốc cháy thành lửa. Suốt theo đường băng, người đi lên đi xuống, mặt ngơ ngác như chẳng còn ai biết mình là ai. Ai găp tôi cũng níu lại hỏi han có thấy người nhà của họ ở đâu chỉ giúp. Người nào người ấy quần áo tả tơi, mắt khờ dại đi, có người loã lồ mà không còn thấy xấu hổ gì nữa. Họ vừa đi vừa nhìn lên bầu trời, nơi cái nắng chói chang đang chiếu vào người ho. Miệng lầm thầm kêu gọi con ơi, anh ơi, mẹ ơi, cha ơi. Họ là người từ phiá sông Pa mới được bốc về, thả xuống đó với tay không, cô độc, để trực thăng còn kịp quay lại phiá sông đón tiếp người sau. Tôi hỏi, nhưng không một ai còn đủ sáng suốt để nói được thực thể những gì mà họ thấy ở bên bờ sông Pa vừa chạy thoát về.

Tôi gọi về Bộ TTM báo cáo sự tình tại chỗ. Bộ TTM cũng không biết ra lệnh tiếp cho tôi làm gì. Tôi phân vân không hiểu phải tính toán thế nào đây nữa. Sau cùng tôi xin đề đạt được quay về Nha Trang, vì có ở lại tôi cũng chẳng thể cung ứng được tin tức gì hơn. Bộ TTM chấp thuận, thế là thầy trò lại lên đường. Xe qua Đồng Xuân, Đại Lãnh, Vạn Giả, Tu Bông, theo dòng xe ùn ùn lánh nạn. Đến Ninh Hoà, chúng tôi bị quân cảnh chặn bắt phải quay ra trình diện tiểu khu Phú Yên. Tôi trình bày sự việc vừa từ đó về, nhưng họ vẫn không để chúng tôi vào quận. Mãi đến lúc tôi phải trực tiếp trao đổi xin lệnh với Bộ TTM từ ông già G-105, họ chứng kiến nghe, mới chịu tháo dây concertina cho xe tôi qua.

Đuờng từ Ninh Hoà về Nha Trang giờ cũng vắng hoe, vắng hoắt. Nhà hai bên đường đã thấy nhốn nháo chuẩn bị hành trang. Đèo Rọ Tượng như nặng đi dưới cái nóng buổi chiều từ phiá biển Lương Sơn thổi hắt tới. Qua đèo Rù Rì vào khu vực trường Hạ Sĩ Quan Đồng Đế cũng vẫn chỉ thấy vẻ lo lắng, hoang mang. Những đồn đoán cắt đất đến Cù Mông, rồi Nha Trang không biết từ đâu loan ra tới tấp. Tôi qua thành phố Nha Trang mà không dám ghé nhà, cho lệnh xe chạy qua Ngã Ba Đại Hàn về Cam Ranh. Dọc đường, tin toà tỉnh và các cơ quan đang rục rịch tính chạy và trên đường đã thấy người đang di chuyển về phiá Nam.

Tôi vào bán đảo mang tâm trạng của một người vừa trở về từ một đổ vỡ. Cảnh trong bán đảo cũng không hơn gì. Đơn vị đã nhận lệnh thu gom đồ đạc sẵn sàng di chuyển để nhường doanh trại cho SD 23 từ BMT kéo về. Các quân dụng, đồ đạc đã được chất lên xe, nằm lềnh khềnh quanh doanh trại, chờ lệnh đi.

Qua ngày đầu tháng Tư, sự đợi chờ càng thêm sốt ruột. Sáng mùng 1 được lệnh ra đóng tại một bãi đất bên khu Army của Mỹ ngày xưa. Người càng lúc càng đông từ các nơi đổ về trút lên đảo. Người từ vùng 1 theo tàu về Sài Gòn, nhưng rồi được lệnh ghé bỏ lại Cam Ranh. Người từ Pleiku, Kontum theo trực thăng bỏ vào đầy bán đảo. Trung Tâm Huấn Luyện Hải Quân và bệnh xá đã thấy bỏ trống, vắng người. Nhảy dù, Thủy quân lục chiến, Biệt động quân, Bộ binh, có mặt khắp các nơi trong bán đảo.

Rồi tin đồn loan ra từ phiá bến tàu và sân bay Cam Ranh rằng đã có cảnh tranh giành nhau lên phi cơ hay tàu và dùng súng bắn lẫn nhau đổ máu. Sang ngày 2, quang cảnh Cam Ranh càng bát nháo vô cùng. Bên phiá Ban chỉ huy (BCH) /Tiếp vận, các cuộc họp hành diễn đi diễn lại. Tin tướng Trưởng, tướng Thi rút từ miền Trung về cũng đang mệt bệnh thảm thương. Chiếc áo treillis mang 3 sao với biển tên tướng Thi, ai giặt giạ phơi trên dây gần BCH/Tiếp vận, rung lạch bạch theo cơn gió như biểu thị một sự lẻ loi, mệt mỏi rã rời. Khắp bán đảo, người chạy đôn chạy đáo, giành cho mình một chiếc quân xa hay bất cứ loại xe nào di chuyển được, để cố đi tìm con, vợ lạc lõng từ Huế, Đà Nẵng, Qui Nhơn... Lo toan cá nhân đã khiến nhiều người bỏ bê đơn vị và gây ra những sự cau có hăm doạ dùng súng đạn với nhau nếu không được thoả mãn yêu cầu.

Chiều mùng 2 thì sự náo động đã diễn tiến khắp nơi. Tin toà tỉnh Nha Trang, thị xã Cam Ranh đã bỏ chạy, rồi tin tù được mở cửa, sổng phòng giam gây bắn cướp và tìm nhau trả oán làm mọi người khiếp đảm. Chỉ huy trưởng /Tiếp vận Cam Ranh đích thân xuống bến tàu trấn an sẽ thu xếp đủ phương tiện di tản cho tất cả mọi người, nhưng chẳng ai tin, và kết quả cũng bị một vài viên đạn vào người, bị thương tại chỗ. Dân Ba Làng, Bình Ba, Thủy Triều, ai có thuyền bè riêng thì chồng chất nhau lánh nạn ra khơi, ai không có thì đành nằm chờ giao số phận cho một thay đổi mới. Khắp nơi, cảnh bỏ đơn vị ồn lên từng loạt, người thương binh nằm trong quân y viện cảm thấy lo lắng bất toàn.

10 giờ đêm, không rõ do một lệnh ở đâu mà chẳng ai bảo ai, các đơn vị ùn ùn bỏ đảo. Địch đâu chưa thấy mà chỉ thấy cảnh tranh lấn nhau giành đường thoát thân làm ùn tắc khắp nơi. Từng loạt đạn bắn lên trời hay bắn vào nhau làm cho máu lại đổ, thây người lại ngã xuống. Thế là Cam Ranh vỡ rồi, cũng như sáng đó Qui Nhơn và Tuy Hoà đã vỡ , như chất xúc tác của ngòi nổ làm cho bánh pháo cối chạm nổ liên tục theo. Cổng bán đảo nêm cứng xe không chạy được, có xe tranh lao xuống ruộng giành quyền đi. Những người chặn xe xin đi nhờ, chẳng những không được cho theo mà vì trong cơn hốt hoảng, tài xế đã nhắm mắt húc bừa, hất họ sang một bên để lấy đường thoát hiểm. Thương nhất là có những thương binh đang điều trị với bàn chân còn lặc lià băng bó, vậy mà nghe tin tháo chạy cũng cố bò ra xin được cho theo. Người tài xế phân vân chưa biết làm cách nào giúp họ leo lên thành xe tải thì chính họ đã tự nguyện cột chặt khúc chân gẫy vào thân rồi cố víu hông xe leo lên để tránh địch. Cơ hồ đến lúc đó vì sợ chết và sợ địch trả thù mà họ không còn biết đau đớn và nề hà bất cứ một điều tệ hại nào cả.

29 năm qua rồi, 29 lần tháng Tư về trên quê mẹ, 29 lần tôi vẫn nhìn thấy cảnh hãi hùng như vừa diễn hôm qua. Không biết những người ngày xưa ở phi trường Đông Tác, những người quặt què ở bán đảo Cam Ranh đã tạm thoát đi, rồi sau đó ra sao? Đôi khi chợt nhớ về khung trời Đại Lãnh, núi Mẹ Bồng Con, vẫn thấy còn giật mình như vừa trải qua một cơn ác mộng. Sau này có đôi lần được nhìn lại những nấm mồ vô chủ bị vất nằm rải rác khắp quốc lộ 14, quốc lộ 1, tôi được biết những người đó đã nằm yên trên đoạn đường di tản. Có bao nhiêu nấm mồ đã được cải táng về chốn quê hay vẫn nhang tàn khói lạnh, không người thăm, rẫy cỏ.

Ngày vào trại tù, có lần gặp mớ xương người rã nát bên hông một buôn thiểu số khi đi lao động, chúng tôi đã biết được đó là của bạn bè đồng quân ngũ ngày xưa bị bỏ thây khi Khánh Dương bị vỡ. Chúng tôi đã xin người dân tộc nén hương, khấn vái hương linh người quá cố để xin được thu gom hài cốt vùi nông vào ven đường. Bây giờ 29 lần thời gian đổi thay, song liệu đã có ai được thân nhân đem về thờ phượng.

Cho nên rồi sẽ có lần thứ 30, lần thứ 31 và trăm vạn lần sẽ đến, biết khi nào những oan hồn uổng tử mới hết trở trăn trong bóng tối quê hương? Hôm nay được ngồi yên nơi đây với tuổi đời chồng chất, nắng tháng 4 quê người không độc mà sao vẫn thấy nóng như nung. Trái tim một ngày một nặng trĩu, nước mắt khô vì cát nóng bên nhà.

Buồn một phần vì ngày đi, ai cũng dặn nhau ghim trong lòng một hình ảnh khó quên. Vậy mà khi hơi rủng rỉnh một tí đã vội quên đi kỷ niệm. Ước ao một lần nào đó quê hương sẽ có một đại lễ rửa oan cho những hồn tức tủi, để mọi người được cùng nhau tưởng nhớ đến những ai đã nằm xuống giữa tháng Tư. Tôi xin viết cho những ai đã mất từ tháng Tư xưa và đồng thời để cùng nhau ôn lại về những người may mắn còn sống đến ngày nay. Liệu ai quên, ai nhớ, ai hững hờ, hỡi ai?



Đỗ Thành (Còn ký bút danh Thanh Sơn), hiện đang viết thường xuyên cho VNNB San Jose California, Đất Việt Colorado, Ngàn Thông Canada, Giao Mùa liên mạng. Cũng cộng tác với Suối Nguồn liên mạng, VHNT liên mạng, Hồn Quê liên mạng và thỉnh thoảng gửi bài cho Văn Nghệ Utah, Tin Văn Paris, Người Việt Utah.
 

Những vì sao của một thời tuổi thơ - Phạm Tín An Ninh

  

Phạm Tín An Ninh

Thời học trung học, tôi có người bạn thân, không những tướng tá mà cả cái tên cũng đẹp: Phan Ái Minh. Hai đứa học chung trường. Minh học Ban B còn tôi dốt toán nên học Ban C. Vì vậy mà bạn còn là “ông thầy” kèm toán cho tôi. Nhà Minh ở trên Thành (Diên Khánh), cách thành phố Nha Trang, nơi có ngôi trường Võ Tánh của bọn tôi hơn mười cây số. Minh cùng người anh (Phan Thanh Vân) và người em họ (Đỗ-Bê)[*] thuê căn nhà nhỏ trong một con hẻm ở gần đình Phương Sài để trọ học. Mỗi chiều Thứ Sáu, sau khi tan trường, ba anh em đạp xe về thăm nhà đến chiều Chủ Nhật lại ca bài đường trường xa trở lại Nha Trang, mang theo thức ăn cho một tuần sau đó. Tôi cũng từ một vùng quê khác vào Nha Trang học, ở nhà ông chú, một tiệm buôn giữa trung tâm thành phố. Để tránh ồn ào và khỏi bị sai vặt, tôi thường đạp xe lên nhà Minh vừa chơi vừa học. Có khi tôi ngủ lại hoặc cuối tuần theo anh em Minh về thăm quê bên kia Cổ Thành Diên Khánh.

Minh luôn hãnh diện khoe với bọn tôi về quê hương “Cổ Thành”. Anh thường gọi đó là “la Citadelle” và gần như thuộc lòng sử tích: “được Nguyễn Phúc Ánh xây từ thế kỷ 17 và lần lượt do các ông Nguyễn Văn Thành và Võ Tánh trấn thủ. Võ Tánh là một dũng tướng bất khuất, sau này đã tự thiêu tuẫn tiết trước khi thành Bình Định lọt vào tay tướng Trần Quang Diệu của Tây Sơn. Có lẽ vì vậy mà ngôi trường trung học lớn nhất miền duyên hải của chúng ta mang tên Võ Tánh, để nêu gương sĩ khí cho đám học trò.” Minh còn đọc đi đọc lại bài thơ của công chúa Ngọc Du khóc phu quân tướng công Võ Tánh, làm bọn tôi thuộc nằm lòng cho đến mãi bây giờ:

Những tưởng ra tay giúp nước nhà
Ai dè binh địa nổi phong ba.
Xót người vị quốc liều thân ngọc,
Khiến thiếp cô phòng ủ mặt hoa.
Gối mộng mơ màng duyên nợ cũ,
Đài mây xiêu lạc phách hồn xa.
Lửa trung đốt đỏ gương hào kiệt,
Nóng ruột thuyền quyên giọt lệ sa!

Có lẽ chính quê hương Cổ Thành và hình ảnh dũng tướng Võ Tánh in rất đậm trong trí óc và tâm hồn Minh từ thuở ấu thơ, đã hun đúc trong Minh một mẫu người lý tưởng sau này.

( trên) cổ thành Diên Khánh

Vào những mùa thi, căn nhà trọ khá oi bức và đèn điện không đủ sáng, bọn tôi thường rủ nhau đạp xe xuống bờ biển, nơi có các trụ đèn tỏa sáng, vừa học bài vừa nhìn biển trời mênh mông mà xây mộng tương lai. Có lần Minh bảo“ sau này nhất định tao sẽ chọn binh nghiệp để đọ sức cùng nắng mưa và tha hồ xông pha trận mạc”. Tôi cười đùa: “Mày nói hay như đang hát tuồng Thuyền Ra Cửa Biển!” (lúc ấy gánh hát Thanh Minh Thanh Nga đang diễn vở tuồng này tại rạp Minh Châu – Nha Trang).

Là bạn, nhưng dường như tất cả mọi thứ trên đời ông trời đã dành cho Minh nhiều hơn tôi: đẹp trai hơn, to con hơn, võ nghệ, đàn hát và nhất là học hành cũng giỏi hơn. Chơi đàn và đọc sách là hai món tiêu khiển của Minh.  Anh đọc rất nhiều sách, từ truyện Tam Quốc Chí đến Đệ Nhi Thế Chiến, từ các sách nghiên cứu Khoa Học đến Thiên Văn Học. Trí nhớ của Minh rất tốt, anh nhớ từng chi tiết và làm bọn tôi mê mẩn mỗi lần ngồi nghe anh kể lại. Ngoài ra Minh rất tư cách, tính tình bộc trực, thẳng thắn. Một lần có tay “anh chị” ở đầu hẻm hiểu lầm, tưởng tôi làm ngã cái xe gắn máy của y, lớn tiêng ăn hiếp, Minh bênh vực tôi, ôn tồn nói điều phải trái, nhưng gã kia hung hăn ra tay trước, Minh không đánh lại, chỉ đỡ vài đòn mà hắn đã té nhào không đứng lên được. Minh đưa tay kéo hắn lên và phủi bụi đất bám trên mặt hắn. Thấy Minh võ nghệ cao cường, có khí phách và lòng hào hiệp, hắn ta phục, bắt tay xin làm bạn, đãi bọn tôi một chầu phở Hợp Lợi. Sau lần ấy, tôi mới biết bạn tôi “văn võ song toàn”.

Cứ đến mùa Hè, tôi đạp xe lên quê Minh ở chơi một vài tuần. Nhà Minh ở gần con sông Cái, chảy lượn lờ uốn khúc qua một vài khu xóm làng và ruộng đồng tĩnh mịch.  Ban đêm, tôi theo Minh và đám bạn bè, ra cắm lều, đàn hát, câu cá và ngủ lại bên bờ sông. Khung cảnh êm đềm thơ mộng. Đêm mùa Hè, trời trong vắt, bọn tôi thường đua nhau đếm thử có bao nhiêu vì sao, tìm trong các dải ngân hà, xem nơi nào có cái cầu Ô Thước của Ngưu Lang Chức Nữ. Minh biết tên khá nhiều các ngôi sao, và lúc ấy Minh đã dạy bọn tôi biết cách nhìn sao trời để định hướng và dự đoán cả thời tiết nữa. Minh còn giải thích về các thiên hà, tinh tú trong vũ trụ mênh mông, có những vì sao mang cái tên kèm theo một huyền thoại, rồi kể cho bọn tôi nghe truyện Les Étoiles của nhà văn Alphonse Daudet mà thầy Cung Giũ Nguyên có nói qua trong giờ Văn Học Sử Pháp. Có những vì sao sáng lấp lánh, bọn tôi đua nhau giành lấy. Ai “xí” được ngôi sao nào lóe lên trước nhất sẽ được đặt tên mình và tên một cô bạn học trò đã từng khuấy động trái tim. Trong bọn, Minh là người tìm được cho mình nhiều ngôi sao nhất.  Nhưng có một điều lạ, là ngôi sao nào anh giành được và đặt tên mình, đều lóe sáng lên, nhấp nháy vài lần rồi bỗng dưng vụt tắt, biến mất trên bầu trời, giữa hằng hà tinh tú khác. Nằm chờ mãi không thấy hiện lên, Minh bèn phân thích hiện tượng này, nhưng rồi cả anh và bọn tôi đều xuýt xoa nuối tiếc.

Ngày ấy, chúng tôi đều con nhà nghèo lo đi học, chưa có người yêu và cũng không dám mơ tưởng tới chuyện yêu đương, nhưng dường như trong trái tim khờ khạo của đứa nào cũng phảng phất bóng hình một cô bạn học trò cùng lớp hoặc chung trường. Trong những lần tâm tình, hay lúc đặt tên cho những vì sao, Minh cũng thường nhắc tên một cô học trò cùng quê, học sau Minh hai lớp. Cô bé có làn da trắng, đôi môi mọng đỏ, hiền hậu dễ thương, mà bọn tôi đã gặp một đôi lần.

Xong tú tài, đang học ở Đại Học Khoa Học Sài Gòn thì Minh tình nguyện vào Khóa 20 Võ Bị. Con đường võ nghiệp mà Minh đã từng nhiều lần tâm tình với đám bạn bè là anh sẽ chọn, mặc dù với khả năng, anh còn có thể tiến xa trên đường học vấn. Bạn bè có người khuyên Minh vào Trường Hải Quân ở ngay Nha Trang để được gần nhà và sau này trong các chuyến hải hành tha hồ ngắm sao trời mà đặt tên cho người tình trong mộng. Nhưng Minh nhất quyết chọn Trường Võ Bị. Lúc ấy tôi thầm nghĩ, một người có khả năng, phong độ và tư cách như Minh, lại được đào tạo bởi một quân trường danh tiếng, chắc chắn sẽ trở thành một sĩ quan, một cấp chỉ huy đảm lược và mẫu mực sau này.

(SVSQ Phan Ái Minh)

Đúng vào một ngày Giáng Sinh,  đám bạn bè chúng tôi tiễn Minh lên Đà Lạt. Cùng nhập học Khóa 20VB với Minh còn có một số các anh cựu học sinh xuất sắc khác của trường Võ Tánh:  Phạm Cang, Hoàng Văn An, Hồ Đắc Tùng, Cao Đình Phú, Quách Giám, Võ Anh Tuấn, Nguyễn Công Lắm vv.  Chia tay Minh, bọn tôi cũng mỗi thằng mỗi ngã.  Sau đó hơn tám tháng, tôi và hai thằng bạn khác vào quân trường Thủ Đức.

Một ngày cuối năm, khi chúng tôi đang tham dự cuộc hành quân thực tập cuối khóa bên bờ sông Đồng Nai thì nghe các sĩ quan cán bộ và anh em SVSQ bàn tán về trận chiến Bình Giã rất khốc liệt. Tiểu Đoàn 30, 33 BĐQ và nhất là Tiểu Đoàn 4 TQLC bị tổn thất rất nặng nề. Cả tiểu đoàn trưởng, tiểu đoàn phó, y sĩ trưởng và gần 20 sĩ quan khác đã hy sinh.  Chúng tôi bàng hoàng khi biết được trong số các sĩ quan tử trận có ba thiếu úy tân khoa vừa mới tốt nhiệp Khóa 19VB Đà Lạt, 1 BĐQ (Nguyễn Thái Quan) và 2 TQLC (Võ Thành Kháng, Nguyễn Văn Hùng). Họ đã hy sinh ngay trong trận đánh đầu đời, chỉ sau hơn hai tuần trình diện đơn vị. Đặc biệt trong số này có vị thủ khoa Võ Thành Kháng. Người sĩ quan tân khoa ưu tú đã bắn bốn mũi tên đi bốn phương trời trong ngày lễ ra trường, và mang theo rất nhiều hào quang cho con đường binh nghiệp. Bọn tôi không ai quen biết anh Võ Thành Kháng cũng như các anh cùng khóa 19 VB vừa tử trận, nhưng tất cả đều ngậm ngùi tiếc thương những sĩ quan rất trẻ, chọn binh nghiệp bảo vệ giang sơn, nhưng vừa được đào tạo văn võ song toàn mà đã hy sinh khi chưa kịp thi thố tài năng, chưa có cơ hội để “đem hết sở tồn làm sở dụng”, mà nếu còn sống chắc chắn sẽ trở thành những cấp chỉ huy tài giỏi sau này. Khi ấy, bỗng dưng tôi nhớ tới Phan Ái Minh, người bạn thân tài hoa của tôi đang theo học Khóa 20 Đà Lạt, và tất nhiên cũng thoáng một chút âu lo cho số phận của chính mình. Cuộc chiến đang có dấu hiệu bắt đầu khốc liệt.

Một sự kiện trùng hợp đặc biệt khác làm tôi không thể nào quên. Người kể cho chúng tôi nghe chi tiết trận Bình Giã và danh tánh các sĩ quan hy sinh trong trận chiến khốc liệt này là anh Dương Văn Chánh, người bạn cùng trung đội SVSQ Thủ Đức với tôi. Nhờ có người thân quen ở TQLC nên anh biết rõ từng chi tiết một. Chánh đang học ở đại học luật khoa thì nhận lệnh động viên. Tướng tá phong trần, nước da sạm đen, giọng nói khàn khàn, đôi mắt sáng, tính tình hiền lành và trầm ngâm, ít nói. Ra trường, anh là một trong số rất ít (hình như chỉ có bốn người) được chọn về binh chủng Nhảy Dù. Sau ngày mãn khóa, khi chúng tôi đã ra đơn vị và tham dự nhiều cuộc hành quân, thì  Dương Văn Chánh vẫn còn đang học nhảy dù. Vậy mà đến giữa tháng 6/65, tôi bất ngờ được tin Chánh vừa hy sinh trong trận Đồng Xoài. Có lẽ đó cũng là trận đánh đầu đời của Chánh. Và cũng khi ấy, chúng tôi mới biết Chánh được bổ sung về Tiểu Đoàn 7 thuộc Chiến Đoàn 2 ND mà vị Chiến Đoàn Trưởng, Trung Tá Trương Quang Ân,  là anh rể của Chánh. (Ba năm sau ông là Chuẩn Tướng Tư Lệnh Sư Đoàn của tôi).

Là một sĩ quan trừ bị, khi bước chân vào quân trường, Chánh không phải là người chọn binh nghiệp, nhưng với một người có nhiều khả năng và cá tính như Chánh, nhất định phải là một người lính can trường, được hầu hết bạn bè cùng khóa kỳ vọng trở thành một cấp chỉ huy tài giỏi sau này, nhưng anh đã hy sinh quá sớm. Cái chết của Chánh làm tôi lại nhớ đến bầu trời tuổi thơ ngày xưa của bọn tôi ở quê Minh, bên kia Cổ Thành Diên Khánh và mơ hồ như nhìn thấy một vì sao nữa vừa mới lóe lên rồi vụt tắt!

Khi đang hành quân ở Phú Yên, tôi nhận được thư Minh báo tin anh chuẩn bị làm lễ ra trường. Minh bảo sẽ cố gắng để được đi Nhày Dù hay TQLC, còn nếu ra Bộ Binh thì sẽ chọn về Sư Đoàn 23 để được gần tôi cùng một số bạn bè khác cho vui.

Tôi vào quân trường Thủ Đức sau hơn nửa năm nhưng lại ra đơn vị trước Minh. Vì thời gian học ở Võ Bị lúc ấy gấp ba lần ở Thủ Đức. Hơn nữa, đặc biệt so với các khóa trước, Khóa 20 VB, sau khi tốt nghiệp còn phải theo học khóa Rừng Núi Sình Lầy tại TTHL/ BĐQ Dục Mỹ thêm 42 ngày.

Khoảng đầu tháng 2 năm 1966, hình như ngay sau Tết nguyên đán, tôi rất vui mừng được tin Minh bổ sung về cùng Trung Đoàn với tôi. Minh về Tiểu Đoàn 4, còn tôi đang ở Tiểu Đoàn 3. Lúc ấy, đơn vị tôi đang hành quân ở Di Linh (Lâm Đồng) còn tiểu đoàn của Minh thì hành quân ở Lạc An (Khánh Hòa). Hai đứa hẹn gặp nhau sau cuộc hành quân, uống một chầu mừng cho cuộc trùng phùng. Nhưng rồi cuộc hẹn đã không thành và tôi cũng không bao giờ có cơ hội để được gặp lại Minh, người bạn đa tài mà tôi hằng mến mộ cả một thời đi học.

Cuộc hành quân dài hạn ở Di Linh vừa kết thúc, tiểu đoàn tôi không trở lại Nha Trang như dự trù mà lại nhận lệnh di chuyển đến Phan Thiết, tăng phái cho TK Bình Thuận, phối họp với một đơn vị Thiết Kỵ của Hoa Kỳ, hành quân giải tỏa mật khu Lê Hồng Phong. Một mât khu rộng lớn và địa thế hiểm trở bị Cộng quân chiếm cứ khá lâu. Tại tuyến xuất phát, tôi được anh sĩ quan truyền tin Tiểu Đoàn, cùng quê với Minh, cho biết Phan Ái Minh đã hy sinh tại Lạc An trước đó hai ngày, khi đang điều động trung đội tiến chiếm mục tiêu. Tôi bàng hoàng, xót xa khi vừa mất một người bạn mà mình hằng mến phục, quân đội cũng vừa mất đi một sĩ quan ưu tú, mà nếu còn sống chắc chắn sẽ trở thành một cấp chỉ huy tài giỏi . Tôi mang hình ảnh của Minh theo suốt cuộc hành quân cam go hôm ấy. Cuộc hành quân kết thúc toàn thắng. Tôi nghĩ, có thể hình ảnh của Minh đã tạo thêm sức mạnh cho tôi để đơn vị tôi có được chiến thắng vẻ vang này.

Mấy đêm liền sau đó, tôi nằm trằn trọc nghĩ tới Minh, nhớ lại bao nhiêu kỷ niệm vui buồn. Nhớ những đêm cùng Minh và đám bạn bè nằm bên bờ con sông quê dưới bầu trời lung linh những vì sao, mầu nhiệm. Bỗng tôi giật mình khi nghĩ tới một điều kỳ lạ: các vì sao mà Minh đã chọn để đặt tên mình, tất cả chỉ vừa lóe sáng lên rồi vụt tắt. Và nhớ tới người con gái nào đó, được Minh trầm trồ tha thiết đặt tên, không biết nếu nghe được câu chuyện thơ mộng này lòng cô có nhiều xúc động? Tôi (và chắc có cả Minh nữa) thầm cầu mong cho cô được tròn hạnh phúc sau này.

Khóa 20VB được bổ sung về đơn vị tôi còn có các anh Vũ Phúc Sinh, Hoàng Văn An, Cao Đình Phú, Bùi Hữu Kiệt, Dương Đình Chính, Hồ Đắc Tùng, sau này đều là những cấp chỉ huy giỏi. Anh Vũ Phúc Sinh, người cùng về TĐ 4 với Minh, đã được đặc cách lên trung úy chỉ 9 tháng sau ngày ra đơn vị, Anh Hoàng Văn An là sĩ quan đẹp trai nhất Trung Đoàn, tính tình vui vẻ, cương trực, được mọi người từ quan tới lính yêu thương. Rất tiếc là các anh đã thuyên chuyển, rời khỏi đơn vị khá sớm, sau khi nắm đại đội và đánh thắng vài trận, để lại bao luyến thương và tiếc nuối cho tất cả mọi người. Dương Đình Chính đã tử trận (mất tích) tại chiến trường Kontum mùa Hè năm 1974, khi vừa lên nắm Tiểu Đoàn 1. Bùi Hữu Kiệt thuyên chuyển về TK Ninh Thuận, nắm một tiểu đoàn ĐPQ và hy sinh tại Bình Định cuối năm 1973 khi dắt tiểu đoàn tăng cường cho mặt trận này. Người cuối cùng còn ở lại đơn vị là anh Hồ Đắc Tùng, sau này là một tiểu đoàn trưởng đã đóng góp nhiều chiến công trong chiến thắng Kontum mùa Hè 1972.

Khóa 20 VB đã có rất nhiều cấp chỉ huy lỗi lạc ở các quân, binh chủng, làm rạng danh quân lực. Một số đã thăng tiến rất nhanh, từng giữ các chức vụ Trung đoàn trương, Trung đoàn phó BB như các anh Trung tá Hoàng Mão, Nguyễn Thái Bửu, Trương Phúc, Huỳnh Bá An – Liên đoàn Phó BĐQ: các anh Trung tá Lại Thế Thiết, Nguyễn Văn Măng, – Quận trưởng: Trung tá Đoàn Minh Phương, các anh Thiếu tá Huỳnh Túy Viên, Thái Lê Trương, – Tiểu Đoàn Trưởng xuất sắc thuộc các đơn vị Tổng Trừ Bị như các Thiếu tá ND Trần Công Hạnh, Trần Tấn Hòa, Nguyễn Văn Nghiêm, các anh Thiếu tá TQLC Phạm Cang, Phạm Văn Tiền, Nguyễn Văn Sử, các anh Thiếu tá BĐQ Vương Mộng Long, Quách Thưởng, Nguyễn Hữu Mạnh, Nguyễn Văn Nam vv…,tôi luôn nghĩ đến Phan Ái Minh, người bạn đa tài của tôi, và xót xa nhớ tới những vì sao sớm vụt tắt trên bầu trời tuổi thơ của chúng tôi thuở trước.

         Phạm Tín An Ninh